Aμπελόκηποι / Οδηγός

1 Γήπεδο ΠΑΟ (Λεωφ. Αλεξάνδρας 160)
Το επίσημο όνομα του γηπέδου είναι αυτό του πρώην προέδρου του ΠΑΟ, Απόστολου Νικολαΐδη. Οι περισσότεροι όμως το αποκαλούν «Γήπεδο Λεωφόρου Αλεξάνδρας, «Γήπεδο Παναθηναϊκού» ή απλά «Λεωφόρο». Η πρώτη εξέδρα κατασκευάστηκε το 1928 και για σχεδόν 50 χρόνια το γήπεδο φιλοξένησε τους περισσότερους σημαντικούς εγχώριους και διεθνείς αγώνες. Ήταν το πρώτο ελληνικό γήπεδο με προβολείς (1948) και το πρώτο που απέκτησε χλοοτάπητα (1958). Υπήρξε για πολλά χρόνια έδρα της Εθνικής Ομάδας καθώς και αρκετών άλλων ομάδων (Ολυμπιακός, ΑΕΚ, Απόλλων κ.α.). Επίσης από το 1959, στον χώρο του γηπέδου λειτούργησε το πρώτο κλειστό γυμναστήριο της Ελλάδας. Πρόκειται για τον γνωστό «Τάφο του Ινδού», χωρητικότητας 1.500 θεατών. Στο ξεκίνημα του Β΄ Παγκοσμίου πολέμου επιτάχτηκε από το Υπουργείο Στρατιωτικών και οι αίθουσές του μετατράπηκαν σε στρατιωτικό νοσοκομείο και χώρους διδασκαλίας του ορφανοτροφείου. Μετά τον πόλεμο, το 1950, ξεκίνησε η κατασκευή του πετάλου του Λυκαβηττού (η ιστορική θύρα 13), δημιουργώντας θέσεις για 13.000 θεατές. Στοιχεία: Χωρητικότητα γηπέδου: 16.620 θεατές / Κτίστηκε το: 1922 (Τελευταία ανακατασκευή το 2001) / Ρεκόρ θεατών: 29.665 (Παναθηναϊκός – Μπάγερν, στις 18/10/1968)

2 Άγιοι Πάντες – Μονή Ομολογητών (Τσόχα 39)
Η ανέγερση του ναού τοποθετείται τον 11ο αι. μ.Χ. και ο τύπος του είναι σταυροειδής εγγεγραμμένος με οκταγωνικό τρούλο. Κατά την αρχαιότητα υπήρχε Ιερό με πηγή δροσερού ύδατος αφιερωμένο στην Ουράνια Αφροδίτη. Με τον ερχομό του Χριστιανισμού το Ιερό παρήκμασε και στη θέση του ανεγέρθη ναός που αφιερώθηκε στους Άγιους Πάντες. Ο ναός τον 19ο αι. μ.Χ. βρισκόταν ήδη σε ερειπιώδη κατάσταση, και για αυτό το λόγο τελούνταν υπαίθριες οι Θείες Λειτουργίες. Το 1922, ο αρχαιολόγος Γ. Σωτηρίου επιχείρησε την πρώτη συστηματική ανασκαφή του ναού, οπότε βρέθηκαν πολλοί τάφοι κοιμηθέντων μοναχών, μέσα σε κρύπτη. Το 1957, το Υπουργείο Παιδείας και Θρησκευμάτων ανέλαβε εξ’ ολοκλήρου την αναστήλωσή του. Κατά τις εργασίες αναστηλώσεως καθαρίσθηκε το Αγίασμα, το οποίο βρίσκεται σε κρύπτη δεξιά της εισόδου, και ανασύρθηκαν διάφορα αρχιτεκτονικά μέλη της παλαιάς Μονής. Από τα ευρήματα των ανασκαφών έχουν εντοιχιστεί στο Κωδωνοστάσιο ένα τεμάχιο μαρμάρου με τη λέξη ΟΡΟ(Σ), δηλ. σύνορο, προφανώς του Ιερού χώρου, και ένα άλλο με ανάγλυφο Σταυρό που βρέθηκε στα θεμέλια. Το 1964, βρέθηκαν 17 χάλκινα αγαλματίδια και 60 λυχνάρια του 2ου με 4ου αι. μ.Χ. Σήμερα ο Ναός αποτελεί μετόχι της Ιεράς Μονής Πετράκη. Εορτάζει κατά την ημέρα της εορτής των Αγίων Πάντων, 56 ημέρες μετά το Πάσχα.

3Περιφερειακό Γενικό Νοσοκομείο-Μαιευτήριο «Έλενα Βενιζέλου» (πλ. Έλενας Βενιζέλου 2)
Το 1926, στην ευρύτερη περιοχή της πρωτεύουσας (400.000 κατοίκων) υπήρχαν μόνο τρία μαιευτήρια τα οποία λειτουργούσαν υποτυπωδώς. Για το λόγο αυτό, η Έλενα Βενιζέλου αποφάσισε να χαρίσει στην Αθήνα ένα άρτιο επιστημονικά μαιευτήριο, το οποίο να καλύπτει τις ανάγκες της πρωτεύουσας και να καταρτίζει μορφωμένες επιστήμονες μαίες για όλη την Ελλάδα. Στις 16 Φεβρουαρίου 1933 εγκαινιάστηκε το κεντρικό κτίριο του σημερινού Νοσοκομείου -Μαιευτηρίου «Έλενα Βενιζέλου», το οποίο αρχικώς πήρε το όνομα της αγαπημένης φίλης της, Μαρίκας Ηλιάδη, και το οποίο γρήγορα απέκτησε τη φήμη του πρώτου στο είδος του σε όλα τα Βαλκάνια. Το 1940, επιτάχθηκε και χρησιμοποιήθηκε σαν στρατιωτικό νοσοκομείο ως την απελευθέρωση. Από το 1942 έως το 1955, στο ίδρυμα στεγάστηκε και το Δημόσιο Μαιευτήριο, προτού μεταφερθεί στο Μαιευτήριο «Αλεξάνδρα». Το 1958, κτίστηκε με δωρεά της Έλενας Βενιζέλου το παρεκκλήσιο των Αγίων Ελευθερίου και Ελένης, στο οποίο φυλάσσεται σε λάρνακα η καρδιά της δωρήτριας. Το 1959, είχε ανεγερθεί το κτίριο της Σχολής Μαιών ενώ το 1962, συντάχθηκε μελέτη για την ανέγερση νέων κτιρίων για να στεγάσουν τα χειρουργεία, και διάφορες άλλες λειτουργίες του Μαιευτηρίου. Από το 1988 το Νοσοκομείο-Μαιευτήριο έγινε Δημόσιο.

4Σεβαστοπούλειος Εργατική Σχολή
(Παναγή Κυριάκου 26)
Η Σεβαστοπούλειος Εργατική Σχολή συμπεριλαμβάνεται στον κατάλογο των ιδρυμάτων που προώθησαν την τεχνική και επαγγελματική εκπαίδευση στην Ελλάδα από το 1831 έως τον Μεσοπόλεμο. Τον Οκτώβριο του 1903, ο ποιητής Γεώργιος Δροσίνης υπέβαλε στο διοικητικό συμβούλιο του «Συλλόγου προς Διάδοσιν Ωφελίμων Βιβλίων», έκθεση για την ίδρυση της σχολής. Έπειτα από αίτημα του Δημητρίου Βικέλα, ο έμπορος από τη Χίο Κωνσταντίνος Σεβαστόπουλος άφησε σε διαθήκη του 300.000 δραχμές για την κατασκευή της σχολής που θα έφερε το όνομά του. Η θεμελίωση έγινε στις 24 Απριλίου του 1908 σε σχέδια του Αριστείδη Μπαλάνου, με βάση πρότυπο σχέδιο της σχολής Somasco της Γαλλίας. Η φοίτηση στη Σχολή ήταν τριετής και απευθυνόταν σε παιδιά ηλικίας 12-14 ετών. Η εισαγωγή γινόταν κατόπιν εξετάσεων και εκτός από τα τεχνικής φύσεως μαθήματα (ξυλουργικής, σιδηρουργικής και χαρτοκοπτικής), οι σπουδαστές αποκτούσαν και γενικότερη εκπαίδευση. Η Σχολή λειτούργησε ομαλά μέχρι το 1912, αλλά στη διάρκεια των Βαλκανικών πολέμων επιτάχθηκε πολλαπλά. Μετά τη λήξη και του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, διατέθηκαν χρήματα για κτιριακές επεμβάσεις. Η Εκπαιδευτική Μεταρρύθμιση όμως του 1976 δεν μπόρεσε να εφαρμοστεί στη Σεβαστοπούλειο, με αποτέλεσμα την οριστική αναστολή της λειτουργίας της το 1982. Σήμερα στο κτίριο φιλοξενείται η διοίκηση του Συλλόγου προς Διάδοσιν των Ωφελίμων Βιβλίων και η βιβλιοθήκη Δροσίνη. Πρόσφατα χαρακτηρίστηκε ομόφωνα μνημείο από το Κεντρικό Συμβούλιο Νεωτέρων Μνημείων.

5Αναμορφωτήριο θηλέων (Παναγή Κυριάκου 10)
Εκεί που σήμερα στεγάζεται το 46° Γενικό Λύκειο Αθηνών, βρισκόταν το αναμορφωτήριο θηλέων που λειτούργησε από τη δεκαετία του ’50 μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του ’70 και πέρασε στην ιστορία για την αυστηρότητά του και τον μεγάλο αριθμό κοριτσιών που κλείνονταν εκεί για να εκτίσουν καταδικαστικές ποινές. Η ανέγερση του κτιρίου το 1917 πραγματοποιήθηκε με χορηγία του Αντωνίου Εμπειρίκου, γόνου εφοπλιστικής οικογένειας, σε οικόπεδο του Δήμου Αθηναίων και χρησιμοποιήθηκε ως άσυλο για άστεγα παιδιά. Κατά την γερμανική κατοχή, το κτίριο είχε επιταχθεί από τους Γερμανούς και χρησιμοποιείτο ως κρατητήριο. Στο υπόγειο του κτιρίου γίνονταν βασανισμοί πολιτών, κυρίως Εβραίων. Μετά την γερμανική κατοχή, το κτίριο λειτούργησε ως το πρώτο Αναμορφωτήριο Θηλέων για ηλικίες 8 έως 16 ετών μέχρι το 1975. Σκοπός του ήταν η επαναδιαπαιδαγώγηση και η γενική και επαγγελματική μόρφωση των παραπτωματικών κοριτσιών. Σήμερα, οι χώροι του έχουν διαμορφωθεί σε σχολικές αίθουσες, εργαστήρια, βιβλιοθήκη και γραφεία. Ακόμα και η «απομόνωση» του πρώην Αναμορφωτηρίου έχει διευρυνθεί και χρησιμοποιείται ως μικρή αίθουσα. Το αναμορφωτήριο επέβαλε αυστηρές ποινές άλλοτε για σοβαρούς λόγους και άλλοτε για προκλητική ή αντικοινωνική συμπεριφορά. Μάλιστα δεν έλειπαν και περιπτώσεις κοριτσιών από την επαρχία που κατέληξαν τρόφιμες για μια παρεξήγηση. Η ζωή τους εκεί ήταν πολύ σκληρή. Πολλές δεν άντεχαν τις απάνθρωπες συνθήκες και έκαναν συχνές απόπειρες αυτοκτονίας ή αυτοτραυματίζονταν με σκοπό να οδηγηθούν στο ιατρείο. Πολλοί νεαροί συγκεντρώνονταν έξω από το ίδρυμα και πολιορκούσαν τις ανήσυχες νέες. Συχνά έπιαναν την κουβέντα μαζί τους, τις πείραζαν και τις φλέρταραν.

6Φυλακές Αβέρωφ (Λεωφόρος Αλεξάνδρας 121)
Οι Φυλακές Αβέρωφ, που ονομάζονταν αρχικά Εφηβείον Αβέρωφ, χτίστηκαν το 1896 με δωρεά του εθνικού ευεργέτη Γεώργιου Αβέρωφ και προσφέρθηκαν στην «Εν Χριστώ Αδελφότητα» που είχε ιδρύσει η βασίλισσα Όλγα. Το Εφηβείο προοριζόταν για την αναμόρφωση ανηλίκων ηλικίας μέχρι 18 ετών και αργότερα μέχρι 25 ετών. Από το 1916, ένα μέρος των φυλακών μετατράπηκε σε φυλακή πολιτικών κρατουμένων. Εκείνη την περίοδο αρχίζει να εγκαταλείπεται ο τίτλος του Εφηβείου και το κτίριο να αποκαλείται Φυλακές Αβέρωφ, δημιουργώντας έτσι και ένα τοπωνύμιο για την περιοχή. Στη διάρκεια της Κατοχής υπήρξαν δεσμωτήριο εκατοντάδων αντιστασιακών (οι μελλοθάνατοι περνούσαν την τελευταία τους νύχτα έξω από το κυρίως κτίριο, σε ιδιαίτερο κελί, το λεγόμενο Αράπης). Από το 1945, άρχισαν να χρησιμοποιούνται αποκλειστικά για πολιτικούς κρατούμενους. Την περίοδο εκείνη χτίστηκαν οι γειτονικές γυναικείες φυλακές, που μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του ’70 φιλοξένησαν γυναίκες πολιτικές κρατούμενες με τα παιδιά τους. Στην επταετία της χούντας, από τις φυλακές Αβέρωφ περνούσαν όλοι πριν δικαστούν. Η λειτουργία τους διακόπηκε το 1971 και το 1972 γκρεμίστηκαν και πέρασαν στην ιστορία. Η εξαγγελία της στρατιωτικής κυβέρνησης ήθελε στο οικόπεδο των φυλακών να οικοδομείται σύγχρονο Δικαστικό Μέγαρο για την πρωτεύουσα. Οι εργασίες ξεκίνησαν αμέσως και σχεδόν δέκα χρόνια μετά ολοκληρώθηκε το πρώτο κτίριο που στεγάζει τον Άρειο Πάγο. Απομεινάρι του τοπωνυμίου των Φυλακών Αβέρωφ είναι η αφετηρία του εν ενεργεία αστικού λεωφορείου της γραμμής 813 με την ονομασία «Αβέρωφ – Προύσσης».

7Προσφυγικές πολυκατοικίες Αλεξάνδρας
(Λεωφ. Αλεξάνδρας 165-169)
Μέχρι την δεκαετία του ‘20 η έκταση των 14.5 στρεμμάτων γης άνηκε στο Δήμο Αθηναίων και αποτελούσε το λεγόμενο «Κτήμα Αμπελοκήπων». Το συγκρότημα των προσφυγικών πολυκατοικιών της λεωφ. Αλεξάνδρας οικοδομήθηκε μεταξύ των ετών 1934-1936, βάσει σχεδίων του αρχιτέκτονα Κίμωνα Λάσκαρι και του πολιτικού μηχανικού Δημήτριου Κυριακού, υπαλλήλων τότε της Τεχνικής Υπηρεσίας του Υπουργείου Προνοίας (Τ.Υ.Υ.Π.). Πρόκειται για το αποτέλεσμα της δράσης ενός κρατικού μηχανισμού οργανωμένης δόμησης, στο πλαίσιο ενός ευρύτερου σχεδίου προκειμένου να στεγαστούν οι μυριάδες προσφύγων από τη Μικρά Ασία, που είχαν κατακλύσει το λεκανοπέδιο της Αττικής. Στην περιοχή που χτίστηκαν οι πολυκατοικίες ζούσαν ήδη πρόσφυγες, σε μια αυτοσχέδια παραγκούπολη. Στη συγκεκριμένη περίπτωση προκρίθηκε η ανέγερση 228 συνολικά διαμερισμάτων των περίπου 50 τετραγωνικών μέτρων το καθένα, κατανεμημένων σε οκτώ πολυκατοικίες. Αυστηρά ωφελιμιστικά κτίρια, στη γραμμή του γερμανικού φονξιοναλισμού, απλά παραλληλεπίπεδα κατασκευασμένα με πλάκες οπλισμένου σκυροδέματος και επιχρισμένη λιθοδομή, χωρίς ίχνος διακόσμησης ή άλλης παραχώρησης σε πλαστικές αναζητήσεις. Οι απόγονοι των προσφύγων είναι 51 οικογένειες. Στις αρχές του 2007, τα 90 από τα 228 διαμερίσματα εξακολουθούσαν να κατοικούνται, ενώ τα υπόλοιπα περιήλθαν στο Δημόσιο με εξαγορά και είναι εγκαταλελειμμένα. Το 2009 το Κεντρικό Αρχαιολογικό Συμβούλιο χαρακτήρισε το συγκρότημα «μνημείο», αναφέροντας πως «τα κτίρια έχουν ιδιαίτερη κοινωνική και ιστορική σημασία» αφού συμπυκνώνουν τη μικρασιατική καταστροφή και τον εμφύλιο του Δεκεμβρίου ‘44. Οι πολυκατοικίες της λεωφ. Αλεξάνδρας μεταβιβάστηκαν στο Ταμείο Αξιοποίησης Ιδιωτικής Περιουσίας του Δημοσίου με σκοπό να πουληθούν άμεσα για αποπληρωμή χρεών.

8Γενικό Νομαρχιακό Νοσοκομείο Αθηνών «Η Ελπίς» (Δημητσάνης 7)
Με Βασιλικό Διάταγμα του 1842 επισημοποιήθηκε η έναρξη λειτουργίας του «Ελπίς», του παλαιότερου νοσοκομείου στην Αθήνα. Σήμερα, το Γενικό Νομαρχιακό Νοσοκομείο Αθηνών «Η Ελπίς» συμπληρώνει 170 χρόνια αδιάλειπτης κοινωνικής συνεισφοράς αφού περιέθαλψε ισότιμα επώνυμους και ανώνυμους πολίτες, τους τραυματίες του πολέμου του 1893, τους Θεσσαλούς και Κρήτες πρόσφυγες, τους τραυματίες των Βαλκανικών πολέμων, τους Μικρασιάτες πρόσφυγες, τους φαντάρους του ‘40 και τους Αθηναίους στο λιμό της κατοχής. Η δημιουργία του «Ελπίς» ουσιαστικά ξεκινά το 1836, όταν ο δήμος Αθηναίων ζητεί τη συνδρομή των δημοτών για τη θεμελίωση του δημοτικού νοσοκομείου. Ο δήμος αποφασίζει να αγοράσει έκταση 10 στρεμμάτων στην έρημη -για την εποχή- τοποθεσία «Αγία Σιών» επί της οδού Ακαδημίας, όπου και θα ανεγερθεί το νοσοκομείο. Τον Μάιο του 1836 τίθεται ο θεμέλιος λίθος του και το κτίριο ολοκληρώνεται το 1841. Το 1892, το νοσοκομείο διαθέτει πλέον 140 κλίνες νοσηλείας, ωστόσο οι αυξημένες ανάγκες των δημοτών της Αθήνας απαιτούν τη μεταστέγασή του. Έτσι, τον Ιούνιο του 1904, τίθεται ο θεμέλιος λίθος του νέου κτιρίου σε δημοτικό οικόπεδο στην περιοχή των Αμπελοκήπων. Ωστόσο, η μετεγκατάσταση του «Ελπίς» θα γίνει περίπου 70 χρόνια αργότερα, αφού το νέο κτίριο θα χρησιμοποιηθεί πρώτα από τον Ελληνικό Ερυθρό Σταυρό για την περίθαλψη των τραυματιών των Βαλκανικών πολέμων και θα παραδοθεί στο υπουργείο Στρατιωτικών. Τελικά, το 1971 θα γίνει η οριστική μεταφορά του νοσοκομείου στο συγκρότημα των τεσσάρων κτιρίων των Αμπελοκήπων, όπου λειτουργεί έως και σήμερα ως «Νομαρχιακό Γενικό Νοσοκομείο Αθηνών η Ελπίς», ενταγμένο στο ΕΣΥ. Το νοσοκομείο δεν έχασε ποτέ τους στενούς δεσμούς του με τον δήμο Αθηναίων αναλαμβάνοντας την ιατρική κάλυψη πολλών προγραμμάτων του Δήμου, όπως η διενέργεια εξετάσεων σε αστέγους κ.ά.
9. Αδριάνειο Υδραγωγείο (πλ. Αγίου Δημητρίου, Πανόρμου 19) Από τους Αμπελοκήπους διέρχεται εδώ και αιώνες το περίφημο Αδριάνειο Υδραγωγείο, που ακολουθεί την διαδρομή Βαρυμπόμπη, Μεταμόρφωση, Ηράκλειο, Χαλάνδρι, Γηροκομείο. Μετά το Γηροκομείο και το πηγάδι της Αγίας Φιλοθέης η χάραξή του ταυτίζεται με την οδό Λουίζης Ριανκούρ για να καταλήξει στη Δεξαμενή Κολωνακίου. Οι παλαιότεροι θυμούνται τα δεκάδες μικρά κτίσματα κατά μήκος της οδού, πολλά από τα οποία έμοιαζαν με χωριάτικους φούρνους και χρησίμευαν ως σημεία εξαερισμού και ελέγχου. Στην διαδρομή των Αμπελοκήπων υπήρχαν συνολικά 30 πηγάδια. Το ρωμαϊκό Αδριάνειο Υδραγωγείο αποτελεί σήμερα τη μοναδική περίπτωση πλήρους καταγεγραμμένης αρχαίας αθηναϊκής σήραγγας με έκταση και χαρακτήρα δικτύου. Σφραγισμένα πηγάδια κατά μήκος της διαδρομής κατεβαίνουν στο τούνελ το οποίο, από τους πρόποδες της Πάρνηθας αλλά και της Πεντέλης, διανύει περίπου 25 χιλιόμετρα μέχρι την Αθήνα. Η υπόγεια σήραγγά του λειτουργεί ακόμη μεταφέροντας νερό, 1873 χρόνια μετά την κατασκευή του. Πολύ κοντά στην χάραξη του υδραγωγείου προϋπήρχε η οδός της λιθαγωγίας από τα λατομεία της Πεντέλης προς την αρχαία Αθήνα και τον βράχο της Ακρόπολης.

10 Κτίριο ίδρυσης ΕΠΟΝ (Δουκ. Πλακεντίας 3)
Στις 23 Φεβρουαρίου 1943, στην οδό Δουκίσσης Πλακεντίας 3 ιδρύθηκε η Ενιαία Πανελλαδική Οργάνωση Νέων, η θρυλική ΕΠΟΝ. Η ίδρυσή της αποφασίστηκε με πρόταση της ΟΚΝΕ σε σύσκεψή της τον Φεβρουάριο του ‘43 με τη συμμετοχή εκπροσώπων των οργανώσεων νέων καθώς και προσωπικοτήτων του πνευματικού κόσμου, όπως ο Κ. Σωτηρίου, η Ρόζα Ιμβριώτη, η Μαρία Σβώλου κ.ά. Από τις γραμμές της ΕΠΟΝ πέρασαν 600.000 νέοι και νέες, εκ των οποίων ένα μεγάλο ποσοστό εντάχθηκε στον ΕΛΑΣ.

11Βίλα Θων (Λεωφ. Κηφισίας 1)
Ο Νικόλαος Θων, ανώτερος αυλικός και επιμελητής της Βασιλικής Χορηγίας του Γεωργίου Α’, κατασκεύασε στη δεκαετία του 1880 την περίφημη ομώνυμη έπαυλή του με σχέδια του Ερνέστου Τσίλλερ. Η έπαυλη ήταν καλοκτισμένη με ορατή λιθοδομή, μαρμάρινα περιθώρια στα παράθυρα, μαρμάρινη απλόχωρη βεράντα και ωραία στέγη. Στο επάνω πάτωμα υπήρχε ένα μεγάλο τζάκι. Χαρακτηριστικός ήταν ο πράσινος κωνικός πυργίσκος με το αλεξικέραυνο και τα παράθυρα με τα θαυμάσια βιτρό. Ανάμεσα στη βλάστηση από πολλά δέντρα και παρτέρια με εξωτικά φυτά και λουλούδια, υπήρχαν οκτώ γλυπτικές συνθέσεις και δεκάδες προτομές αγωνιστών, φιλελλήνων, πολιτικών. Μεταξύ των γλυπτών ξεχώριζε ένα θαυμάσιο έργο με τίτλο «Αρμονία» ή «Νύμφη με άρπα», με πιθανό γλύπτη τον Γ. Βρούτο. Ακόμη, στο κτήμα συναντούσε κανείς μαγγανοπήγαδο, στάβλους αλόγων, λιμνούλες, κλουβιά με πουλιά, φανοστάτες, παγκάκια κ.ά. Το 1921, οι κληρονόμοι του Ν. Θων πούλησαν το συγκρότημα σε δύο Έλληνες επιχειρηματίες. Στη δεκαετία του ’30, μια πτέρυγα λειτούργησε για λίγο ως κλινική και θεραπευτήριο, ενώ από το 1936, εγκαταστάθηκε εκεί το εκπαιδευτήριο του Γεώργιου Νεστορίδη. Η έπαυλη ανατινάχθηκε στα Δεκεμβριανά του ’44. Σήμερα, το μοναδικό κτίσμα που διασώθηκε, αλλά βρίσκεται σε κακή κατάσταση, είναι ο ναΐσκος του Αγίου Νικολάου.

12Καφενείο Παρθενών – Παράδοση Αθήνας στους Γερμανούς (Λεωφ. Κηφισίας 4)
Το καφενείο Παρθενών (κατ’ άλλους Λουξ) του κτηματία Ανδρέα Γλεντζάκη λειτουργούσε από το 1938 απέναντι από την έπαυλη Θων, στον αριθμό 4 της λεωφ. Κηφισίας. Την Κυριακή 27 Απριλίου του 1941 οι γερμανικές προφυλακές κατεβαίνουν την Λεωφ. Κηφισίας και προχωρούν προς τους Αμπελοκήπους. Όλοι οι κάτοικοι κλείνονται στα σπίτια τους εκτός από λίγους περίεργους που στέκονται στα πεζοδρόμια, κατά μήκος της λεωφόρου. Μπροστά σ’ αυτό το καφενείο περίμενει από αρκετή ώρα μια τετραμελής επιτροπή με λευκή σημαία. Η επιτροπή αποτελείται από τον ανώτερο Στρατιωτικό Διοικητή και Φρούραρχο Αττικοβοιωτίας, υποστράτηγο Χρ. Καβράκο, τον Νομάρχη Αττικοιβοιωτίας, αντιναύαρχο Κ. Πεζόπουλο, τον δήμαρχο Αθηναίων Αμβρόσιο Πλυτά και τον δήμαρχο Πειραιώς Μιχ. Μανούσκο. Σε λίγο φτάνει ένα τανκ από το οποίο κατεβαίνει ο γερμανός Διοικητής, αντισυνταγματάρχης Φον Σέιμπεν με τη συνοδεία του. Η τετραμελής επιτροπή με την γερμανική αντιπροσωπεία συγκεντρώνονται γύρω από ένα μαρμάρινο τραπέζι όπου είναι απλωμένο το πρωτόκολλο παράδοσης της πόλης το οποίο και υπογράφουν. Καθώς λέγεται, μόλις το καφενείο άδειασε, ο Κρητικός ιδιοκτήτης θεώρησε προσβλητικό το γεγονός ότι μέσα στο μαγαζί του υπογράφηκε η παράδοση και άρχισε να βρίζει και να αναθεματίζει. Κάποια στιγμή, αγανακτισμένος, χτύπησε το χέρι του επάνω στο τραπέζι όπου πριν λίγο είχε υπογραφεί το πρωτόκολλο και από την ένταση το μάρμαρο του τραπεζιού έσπασε στα δύο και αχρηστεύτηκε. Το κτίριο αυτό υπάρχει ακόμη, αλλά αλλοιωμένο, λόγω της προσθήκης δύο ακόμη ορόφων.

13Άλσος της Μιας Νυκτός
Έτσι ήταν γνωστή παλιότερα η Πλατεία Ευαγγελικής Σχολής Σμύρνης, που βρίσκεται στον κόμβο των Αμπελοκήπων. Πρόκειται για μία τριγωνική πλατεία που ορίζεται από τις Λεωφόρους Αλεξάνδρας και Βασιλίσσης Σοφίας και την οδό Ζαχάρωφ. Το σημείο εκείνο προοριζόταν προπολεμικά να γίνει άλσος 7 στρεμμάτων. Οι εργασίες καθυστερούσαν λόγω άρνησης της Εκκλησίας, στην οποία ανήκε ο χώρος, να τον παραχωρήσει. Οπότε την νύχτα της 2ας Δεκεμβρίου του 1939 και με αφορμή την Ημέρα του Δάσους που γιόρταζε την επομένη το καθεστώς της 4ης Αυγούστου, ο τότε δήμαρχος Αθηναίων Αμβρόσιος Πλυτάς, με την έγκριση του Υπουργού – Διοικητού της Πρωτευούσης Κωνσταντίνου Κοτζιά, φύτεψε ολόκληρο το χώρο με δέντρα, κατεδαφίζοντας τα ξύλινα παραπήγματα. Από τότε το αλσύλλιο ονομάζεται ανεπίσημα «Άλσος της Μίας Νυκτός». Το 1988, επί δημαρχίας Μιλτιάδη Έβερτ, το αλσύλλιο μετονομάστηκε σε Πλατεία Ευαγγελικής Σχολής Σμύρνης και διαδοχικά έχουν τοποθετηθεί εκεί το γλυπτό του Βαγγέλη Μουστάκα «Παγκόσμιο Σύμβολο», ο ανδριάντας του Εθνάρχου Μακαρίου, έργο του γλύπτη Μέμου Μακρή και η προτομή του στρατηγού και αρχηγού του ΕΔΕΣ, Ναπολέοντος Ζέρβα.

14Βίλα Μαργαρίτα (Λεωφ. Μεσογείων 1)
Το πιο όμορφο και επιβλητικό κτίσμα που υπήρχε στους Αμπελοκήπους ήταν σίγουρα η βίλα Μαργαρίτα, στη συμβολή των λεωφόρων Μεσογείων και Βασ. Σοφίας. Κτίστηκε τις αρχές του 20ου αι. σε σχέδια Άγγλου αρχιτέκτονα, με κόκκινη πελεκητή πέτρα και ύφος μεσαιωνικού πύργου, για λογαριασμό ενός Αρμένιου, ο οποίος είχε αγγλική υπηκοότητα και διέθετε παλαιοπωλείο στη συμβολή των οδών Ερμού και Βουλής. Η βίλα διέθετε 32 δωμάτια, πυργίσκους, περίτεχνες διακοσμήσεις που έμοιαζαν με πολεμίστρες, κωνικό τρούλο με αλεξικέραυνο, πυκνοφυτευμένο κήπο και πληθώρα αποθηκευτικών χώρων. Αργότερα πέρασε στην ιδιοκτησία του επιχειρηματία Ευστάθιου Λάμψα, ιδιοκτήτη του ξενοδοχείου Μεγάλη Βρεταννία. Ο πύργος πήρε το όνομα της κόρης του, Μαργαρίτας, και τυπικά ανήκε στην σύζυγό του, Παλμύρα. Όταν αυτή πέθανε το 1939, πέρασε στα χέρια της εγγονής της, Σοφίας Δοξιάδη. Το 1967 απαλλοτριώθηκε τμήμα του προαυλίου χώρου ώστε να διευκολυνθεί η κυκλοφορία των οχημάτων. Μετά τις συνεχείς απαλλοτριώσεις, η έκταση περιορίστηκε στα 1.098 τ.μ. και η ιδιοκτήτρια αποφάσισε να προχωρήσει στην πώληση της βίλας. Το καλοκαίρι του 1970 μεταβιβάστηκε στην Κτηματική Τράπεζα και αμέσως σχεδόν ξεκίνησε η κατεδάφισή της. Η υπόθεση είχε προκαλέσει αναστάτωση αλλά η «εξήγηση» που δόθηκε από το αρμόδιο υπουργείο ήταν ότι το κτίριο δεν είχε χαρακτηριστικά ελληνικής αρχιτεκτονικής παράδοσης και επομένως δεν χρειαζόταν να προστατευτεί ως διατηρητέο.

15Κιν/φος ΑΘΗΝΑΙΟΝ (Λεωφ. Βασ. Σοφίας 124)
Ο κινηματογράφος άνοιξε τις πύλες του στις 23 Οκτωβρίου 1960 και το όνομά του δόθηκε με λαϊκό δημοψήφισμα: σύμφωνα με πηγές, ο τότε ιδιοκτήτης του κινηματογράφου, Σάββας Πυλαρινός, πρότεινε πέντε ονόματα στους παρευρισκόμενους ενώ όποιος συμμετείχε στην εκλογή κέρδιζε μια δωρεάν είσοδο. Πρόκειται για τον μοναδικό κινηματογράφο που συνεχίζει εδώ και δεκαετίες να διατηρεί στην πρόσοψή του χειροποίητες, ζωγραφιστές αφίσες για τις ταινίες της εβδομάδας. Φιλοτεχνημένες από τον τελευταίο καλλιτέχνη μεγάλης αφίσας στην Ελλάδα, τον Βασίλη Δημητρίου, οι αφίσες του Αθήναιον είναι ζωντανή κληρονομιά μιας άλλης εποχής. Τα προηγούμενα χρόνια η πρακτική της δημιουργίας χειροποίητων αφισών ήταν κοινή για όλους τους κινηματογράφους. Στο πέρασμα του χρόνου όμως, με την έλευση της αφίσας-φωτογραφίας και με την είσοδο των βίντεο κλαμπ και του διαδικτύου στον χώρο, οι περισσότεροι κινηματογράφοι εγκατέλειψαν την παράδοση αυτή. Ο Βασίλης Δημητρίου, που δεν έχει σταματήσει το έργο του εδώ και 64 χρόνια μαζί με την βοήθεια της Βιργινίας Αξιώτη, ζωγράφου και συνιδιοκτήτριας του κινηματογράφου, έχουν ως στόχο να εντάξουν νέους καλλιτέχνες στη ζωγραφική της αφίσας.